Plan zarządzania ryzykiem — szablon do wypełnienia i karta kontrolna

Przez dziesięć artykułów tego działu każdy element ryzyka był liczony osobno: ryzyko na transakcję i limity, punkt unieważnienia, wielkość pozycji, obsunięcie kapitału i procedura zatrzymania, ekspozycja skorelowana, ryzyko zdarzeń i granice VaR. Ten artykuł nie wyprowadza tych wielkości od nowa — przenosi wyniki do jednego dokumentu z polami na twoje liczby, wskazuje przy każdym polu numer artykułu, z którego liczba pochodzi, i podaje warunek, po którym trzeba ją przeliczyć. Liczy tylko tam, gdzie plan musi zestawić wyniki dwóch pól naraz: przy zamianie procentów na kwoty i przy sprawdzeniu, czy suma kwot ryzyka mieści się w limicie okresowym. Plan zapisany wcześniej nie czyni decyzji trafniejszą; sprawia tylko, że w momencie straty nie trzeba jej podejmować od zera.

1. Po co zapis, skoro reguły są znane

Odpowiedź „mam zasady" rzadko przechodzi próbę uszczegółowienia. Ile procent na pozycję — „koło 1–2%". Od jakiej wielkości liczony? Od salda rozliczonego czy od kapitału bieżącego? Kiedy kończysz handel na dany dzień — „jak za dużo stracę". Ile to jest „za dużo", w złotych, licząc od czego? Każda z tych luk jest miejscem, w którym decyzja zostaje odłożona na moment, w którym trzeba będzie ją podjąć szybko i pod obciążeniem.

Zapis nie poprawia jakości reguły. Robi coś węższego i sprawdzalnego: przenosi moment rozstrzygnięcia z chwili straty na chwilę spokoju i zostawia po sobie ślad, po którym widać, czy reguła została wykonana. Funkcja tego dokumentu jest ewidencyjna, nie motywacyjna.

Dlaczego reguły bywają łamane mimo zapisu i co się dzieje z decyzją podejmowaną w trakcie obsunięcia, opisuje dział 10. Przedmiotem tego artykułu jest wyłącznie treść zapisu.

Trzy rzeczy, których reguła niezapisana nie ma

1. Punktu odniesienia. W poniedziałek reguła brzmi „ryzyko 1%". W czwartek, po dwóch zyskownych pozycjach, brzmi „2% na tę jedną, bo układ wejścia jest wyraźny". Bez dokumentu nie ma czego z czym porównać. Dokument nie powstrzyma odstępstwa — daje tylko dowód, że to odstępstwo, a nie lepsze odczytanie rynku.
2. Historii wykonania. Reguła trzymana w pamięci nie ma licznika naruszeń. Zapis pozwala policzyć, ile razy próg został przekroczony i przy jakich okolicznościach. Sposób prowadzenia takiej ewidencji, jej format i metryki należą do działu 15.
3. Rozstrzygalności. „Zamykam, gdy strata jest za duża" nie jest regułą, bo nie da się sprawdzić, czy została wykonana. „Zamykam, gdy strata dnia liczona od kapitału bieżącego na otwarciu sesji osiągnie 1 200 PLN" — da się.

2. Szkielet planu — siedem pól i ich źródła

Plan ma być na tyle krótki, żeby dało się go przeczytać pod presją, i na tyle jednoznaczny, żeby nie dało się go obejść zdaniem „tym razem wyjątkowo". Pola zestawione w tym artykule mieszczą się po wypełnieniu na dwóch–trzech stronach wydruku. Reguła redakcyjna jest prosta: tam, gdzie rozstrzyga ryzyko, wpisujesz liczbę; tam, gdzie liczba zależy od warunków, wpisujesz warunek jej zmiany. Zapis „1–2%" nie jest regułą, tylko zakresem do negocjacji z samym sobą.

Szkielet składa się z siedmiu pól. Każde odpowiada na jedno pytanie i każde ma źródło:

Jedna reguła nie dostaje osobnego pola, bo wchodzi do dwóch naraz: zmiana ekspozycji w czasie życia pozycji — przesunięcie na próg rentowności, wyjście podążające i zamknięcia częściowe — zapisuje się w polach 3 i 5, przy operacjach, których dotyczy. Każda z tych operacji zmienia rozkład wyników pozycji, więc musi być zapisana przed wejściem, a nie wybierana w trakcie; kierunki tych zmian i rachunek porównawczy podaje 9.7.

3. Pole 1: baza ryzyka, ryzyko na pozycję i wielkość pozycji

To pole rozstrzyga się pierwsze, bo od niego zależą wszystkie kwoty w planie. Baza nie jest tu jednak wyborem: dla całego działu rozstrzygnął ją artykuł 9.3 — bazą jest kapitał bieżący, odczytany przed otwarciem pozycji, a przy limitach okresowych na otwarcie okresu. Wpisujesz więc dwie rzeczy: moment odczytu i wysokość procentu. Dlaczego to nie jest szczegół redakcyjny, widać na kontrprzykładzie: ta sama reguła „1%" liczona od salda rozliczonego daje przy niezrealizowanej stracie kwotę wyższą niż liczona od kapitału bieżącego, a różnica rośnie właśnie wtedy, gdy rachunek jest już nadwyrężony — czyli baza mniej ostrożna pozwala na większą pozycję dokładnie w najgorszym momencie.

Przykład wypełnienia i to, co z niego nie wynika

Baza: kapitał bieżący 40 000 PLN, odczytany przed otwarciem pozycji. Ryzyko 1%, czyli R = 400 PLN. Kierunek: pozycja długa — wejście po cenie Ask, wyjście obronne aktywowane i wykonywane po stronie Bid. Odległość wyjścia obronnego wynikająca z punktu unieważnienia: D = 45 pipsów, mierzona między cenami środkowymi — spread nie siedzi więc w D i jest doliczany osobno, dokładnie raz, jako druga warstwa poniższego wykresu. Wartość pipsa dla jednego lota EUR/USD: w = 40 PLN na pips, przy kursie USD/PLN = 4,00 przyjętym jako okrągła wartość ilustracyjna, kurs środkowy — 9.5 liczy swoje przykłady przy 3,95, a wybór kursu zmienia kwoty, nie metodę, więc w planie zapisujesz kurs razem z datą i stroną odczytu. Cały łańcuch od procentu do wolumenu, wraz z przewalutowaniem i zaokrągleniem w dół do kroku, przeprowadza 9.5; do planu wchodzi jego wynik: 0,22 lota i ryzyko zamierzone 396 PLN, czyli 0,99% bazy. Wszystkie liczby są ilustracyjne.

Cztery dolne warstwy zmieniają liczbę o kilkanaście procent w spokojnych warunkach. Nie to jest jednak powodem, dla którego stoją w planie: spread, poślizg i prowizja rosną dokładnie wtedy, gdy rośnie prawdopodobieństwo, że wyjście obronne zadziała, a punkty swapowe rosną z każdą dobą utrzymywania pozycji — przy stawce ilustracyjnej 10 zł za dobę na lot trzy doby dają 6,60 zł, a dziesięć dób 22,00 zł, więc na pozycji trzymanej tygodniami warstwa piąta przestaje być składnikiem najmniejszym. Warunki wykonania różnią się między pośrednikami i porami doby, a ich wpływ na wynik jest parametrem planu, nie tematem osobnym — sam mechanizm opisuje 9.10, a warunki handlu — dział 11.

4. Pole 2: limity strat i próg zatrzymania

Ryzyko na pozycję odnosi się do jednej pozycji. Limity odnoszą się do okresu. Wyprowadzenie progów, wskazanie bazy każdego z nich i rozstrzygnięcie, który ma pierwszeństwo przy kolizji, należą do 9.3 — tutaj wpisujesz wyniki i przypisujesz każdemu progowi jedno działanie.

Progi w kwotach

W trakcie sesji potrzebna jest kwota limitu, nie sam procent. Dla bazy 40 000 PLN i progów ilustracyjnych 3 / 6 / 10 / 15% limit dzienny wynosi 1 200 PLN, tygodniowy 2 400 PLN, miesięczny 4 000 PLN, a próg zatrzymania 6 000 PLN — każda kwota od bazy odczytanej w momencie zapisanym przy jej progu, więc po zmianie bazy przelicza się na otwarcie swojego okresu, nie od ręki. Próg 6% wynika ze składania dwóch dni po limicie dziennym, a wyprowadzenie tej relacji i całej kaskady stoi w 9.3 — tutaj wchodzi jako wynik; te cztery kwoty przepisujesz do planu i mają być widoczne bez liczenia.

Spójność zestawu sprawdza się jednym dzieleniem: próg wyższego rzędu przez niższy. 2 400 / 1 200 = 2,0, więc w limicie tygodniowym mieszczą się dwa pełne dni po limicie dziennym, a trzeci jest już nieosiągalny — to minimum, poniżej którego niższy próg byłby dekoracją. Dzielenie jest przy tym kontrolą zgrubną: drugi dzień liczy swój limit od niższej bazy z własnego otwarcia (3% z 38 800 PLN to 1 164 PLN), więc dwa pełne dni to kwotowo 2 364 PLN, nie 2 400 — wniosek się nie zmienia, a w tygodniu zostaje 36 PLN zapasu. Wyżej zestaw jest ciaśniejszy: 4 000 / 2 400 = 1,67, czyli drugi pełny tydzień po limicie tygodniowym w miesiącu się nie mieści, i to samo zastrzeżenie stawia 9.3 przy progu 10%. Którą regułę stosujesz przy kolizji, rozstrzygasz z góry, a nie w piątek.

5. Pole 3: punkt unieważnienia i reguły wyjścia obronnego

Punkt unieważnienia i wyjście obronne to dwie różne rzeczy. Punkt unieważnienia jest poziomem ceny, przy którym powód wejścia przestaje obowiązywać. Wyjście obronne jest zleceniem umieszczonym za tym poziomem, z buforem na spread i szum. Kolejność ustalania jest jednokierunkowa: hipoteza, poziom unieważnienia, odległość D, dopiero wolumen. Sposób wyznaczania poziomu opisuje 9.4, a narzędzia analizy struktury ceny — dział 5.

Bufor między poziomem unieważnienia a zleceniem ma sens rachunkowy, nie estetyczny: zlecenie postawione dokładnie na poziomie unieważnienia bywa aktywowane ruchem, który tej hipotezy jeszcze nie unieważnia. Sposób wyznaczania samego poziomu i szerokości bufora opisuje 9.4. Konsekwencja dla planu jest jedna: bufor wpisujesz jako liczbę, a nie jako zasadę ogólną.

6. Pole 4: ekspozycja skorelowana

Cztery pozycje po 1% ryzyka nie oznaczają czterech niezależnych zakładów. Pozycje długie na EUR/USD, GBP/USD i AUD/USD to trzy różne symbole i jedna wspólna ekspozycja: krótka na dolara. Metoda pomiaru korelacji, rozkład pozycji na waluty składowe i rachunek ekspozycji łącznej należą do 9.9. W planie zapisujesz limity, które z tego rachunku wynikają.

Rachunek pola: od sumy prostej do liczby, na której planujesz

Cztery pozycje po 1% dają 4% jako sumę arytmetyczną, czyli przy bazie 40 000 PLN — 1 600 PLN. Porównanie jest przy tym zrobione na zaniżonym liczniku: zakłada, że wszystkie cztery wyjścia wykonają się dokładnie na poziomie zleceń, a założenie jest najmniej wiarygodne właśnie wtedy, gdy działają naraz, bo to znaczy, że rynek porusza się szybko w jedną stronę. Narzut wykonania oznacza w tym artykule jedno: iloraz sumy kosztów wykonania do kwoty ryzyka zamierzonego, czyli mnożnik przy kwocie z pola 1. Doliczenie 20% narzutu wykonania na każdej pozycji daje 4,8% bazy, czyli 1 920 PLN (narzut 20% jest tu założeniem konserwatywnym, nie pomiarem: te same składniki policzone w sekcji 15 dają około 12,1%, a zaokrąglenie w górę ma pokryć wykonania gorsze od założonych — własny wpisujesz w polu 1 jako założony poślizg). Osiem pozycji po 1% to 8% w sumie prostej, czyli 3 200 PLN, i 9,6% z tym samym narzutem, czyli 3 840 PLN.

Zestawianie tych liczb z progiem zatrzymania 15% jest jednak porównaniem z progiem, który wiąże ostatni. Pierwszy wiąże limit dzienny, a ten przy bazie 40 000 PLN i progu 3% wynosi 1 200 PLN. Cztery jednoczesne wyjścia to 133% limitu dziennego bez narzutu i 160% z narzutem; osiem pozycji to odpowiednio 267% i 320%. Wniosek nie dotyczy więc zapasu do progu zatrzymania, tylko zestawu parametrów: „1% na pozycję, cztery pozycje naraz, limit dzienny 3%" jest wewnętrznie sprzeczny, bo jednoczesne zadziałanie wyjść przekracza limit, który tę właśnie sytuację miał ograniczać. Ile pozycji mieści się w limicie dziennym przy tych parametrach: 1 200 / (400 × 1,20) = 2,5, po zaokrągleniu w dół dwie. Do pola 4 wpisujesz zatem jedną z trzech rzeczy — niższe ryzyko na pozycję, niższy limit liczby pozycji traktowanych jako skorelowane albo wyższy limit dzienny przeliczony razem z tygodniowym. Ten sam test na innych liczbach przeprowadza zadanie z sekcji 16 i kończy się tym samym wnioskiem, a systematyczny wykaz par kolidujących stoi w sekcji 10. Przy przerwie w notowaniach narzut nie ma sufitu, więc żadna z powyższych liczb nie jest ograniczeniem górnym.

Sam kierunek zjawiska jest natomiast dobrze udokumentowany: w gwałtownych ruchach korelacje między głównymi parami zacieśniają się w stronę wartości skrajnych, bo większość z nich dzieli wspólny czynnik. Dywersyfikacja opisana wzrostem ryzyka o pierwiastek z dwóch opisuje więc sytuację, która występuje najrzadziej wtedy, gdy jest najbardziej potrzebna. Pomiar i przykłady — 9.9.

7. Pole 5: obsługa zdarzeń

Publikacje o najwyższym priorytecie, przerwa weekendowa i okno rolowania to momenty, w których koszt wykonania rośnie, a odległość między poziomem zlecenia a ceną wykonania przestaje być przewidywalna. Kalendarz publikacji i charakterystykę poszczególnych odczytów opisuje dział 6, mechanizm luki i rachunek straty — 9.10. Plan zapisuje wyłącznie to, co robisz.

8. Pole 6: warunek zatrzymania i warunek wznowienia

To jedyne pole planu pisane w warunkach, w których nie będzie używane. Dlatego ma być rozpisane na kroki, bez miejsca na interpretację, i dlatego warunek powrotu musi stać w nim razem z warunkiem przerwania. Reguła przerywająca handel bez reguły powrotu przenosi decyzję o powrocie na moment najgorszy z możliwych. Pomiar obsunięcia dwiema definicjami i konstrukcję samej procedury przeprowadza 9.8.

Dlaczego powrót przy obniżonej ekspozycji

Powód jest rachunkowy, nie perswazyjny. Po obsunięciu baza jest mniejsza, więc ten sam wolumen odpowiada większemu procentowi bazy: pozycja licząca 1% z 40 000 PLN to 1,18% z 34 000 PLN. Utrzymanie stałego procentu wymaga więc zmniejszenia wolumenu, a nie jego pozostawienia. Obniżenie ekspozycji poniżej standardu na czas powrotu jest osobną decyzją i kosztuje wolniejsze odrabianie — o ile wolniejsze, wynika z tożsamości Z = DD/(1 − DD) policzonej w 9.2. Zwiększenie ekspozycji po serii strat idzie w drugą stronę: przenosi ryzyko z wielu małych zdarzeń na jedno duże, nie zmieniając wartości oczekiwanej.

9. Karta kontrolna i tryb aktualizacji

Plan ma dwa tryby użycia. Pierwszy jest krótki i codzienny: karta kontrolna przed wejściem w pozycję, na której sprawdzasz wyłącznie parametry ryzyka. Drugi jest rzadki i rachunkowy: przeliczenie parametrów planu w ustalonych terminach i po zdarzeniach, które je unieważniają.

Karta kontrolna przed wejściem w pozycję

Karta ma osiem pozycji i wyłącznie parametry ryzyka. Nie zawiera oceny układu wejścia, bo to nie jest jej zadanie, ani pytań o stan gotowości do handlu — te należą do działu 10.

Karta kontrolna jako forma zapisu jest znana z medycyny i lotnictwa, gdzie opisywano jej wpływ na liczbę pominięć proceduralnych^[2] — z dwoma zastrzeżeniami, których nie wolno pominąć: przywołany opis jest syntezą popularnonaukową, a nie źródłem pierwotnym pomiaru, i dotyczy środowisk zespołowych z zewnętrzną kontrolą wykonania, więc przeniesienie go na pracę jednoosobową bez takiej kontroli nie zostało zbadane. Argument za kartą jest tu węższy i tamtych wyników nie potrzebuje: karta skraca listę rzeczy, które trzeba odtworzyć z pamięci przed decyzją.

Tryb aktualizacji — parametr, termin, zdarzenie

Parametry planu starzeją się z różną szybkością. Kwoty zmieniają się z każdą zmianą bazy, progi korelacji — z reżimem rynku, założenia kosztowe — ze specyfikacją rachunku. Tabela poniżej jest treścią pola 7: dla każdego parametru podaje moment, w którym kwota przelicza się sama z definicji swojej bazy, termin przeglądu dokumentu oraz zdarzenie, które wymusza przegląd poza terminem. Terminy przeglądu są przykładem ilustracyjnym, nie normą — własną częstotliwość wyznaczasz według liczby transakcji, stabilności parametru i tempa zmian specyfikacji rachunku.

Zakres tej listy. Lista zdarzeń nie jest wyczerpująca. Obejmuje te, które dały się przewidzieć przy pisaniu planu; każde zdarzenie, po którym okazało się, że reguły zabrakło, dopisujesz jako kolejny wiersz razem z parametrem, którego dotyczy.

Jedna zasada porządkuje całą tabelę: po serii strat procent nie wymaga zmiany, a kwoty przeliczają się same — każda w swoim momencie odczytu bazy. Kwota ryzyka na pozycję zmienia się przy najbliższym wejściu, bo bazę odczytujesz przed otwarciem; kwoty limitów okresowych zmieniają się na otwarcie następnego dnia, tygodnia i miesiąca, a do tego czasu obowiązują wartości z otwarcia bieżącego okresu; próg zatrzymania zostaje przy dotychczasowym szczycie, dopóki nie powstanie nowy. Zmiana procentu jest osobną decyzją, podejmowaną w przeglądzie z pola 6, a nie rutynową aktualizacją. Ewidencja transakcji, z której czerpiesz dane do tych przeliczeń, jej format i metryki należą do działu 15.

10. Kolizje między polami — który próg wiąże pierwszy

Siedem pól wypełnionych osobno daje siedem poprawnych liczb i żadnej gwarancji, że da się ich przestrzegać naraz. Po wypełnieniu pól trzeba więc sprawdzić ich wzajemną zgodność: tam, gdzie dwa pola wskazują co innego, plan albo ma zapisaną regułę pierwszeństwa, albo rozstrzygnięcie zapada w momencie, dla którego cały dokument powstał, żeby go ominąć. Poniżej sześć par, które kolidują najczęściej, każda z rachunkiem na tym samym zestawie ilustracyjnym: baza 40 000 PLN, ryzyko 1% (R = 400 PLN), progi 3 / 6 / 10 / 15%, narzut wykonania 20%.

Ryzyko na pozycję wobec limitu dziennego. Ryzyko jest zapisane na jedną pozycję, limit — na dzień, i nic ich ze sobą nie wiąże poza rachunkiem, którego plan zwykle nie zawiera. Liczba pozycji, które mogą stać otwarte jednocześnie bez przekroczenia limitu dziennego, wynosi n = Ld / (R × (1 + g)), gdzie Ld to limit dzienny w walucie rachunku, a g — założony narzut wykonania. Podstawienie: 1 200 / (400 × 1,20) = 2,5, po zaokrągleniu w dół dwie pozycje. Przy ryzyku 0,5% na pozycję ten sam rachunek daje 1 200 / (200 × 1,20) = 5. Reguła pierwszeństwa: wiąże limit dzienny, bo jest progiem wyższego rzędu i jego przekroczenie unieważnia dalszy handel; ryzyko na pozycję nie jest zezwoleniem na otwarcie kolejnej pozycji.

Limit dzienny wobec tygodniowego. Kolizja jest tu czysto arytmetyczna i została policzona wyżej: 2 400 / 1 200 = 2,0, więc dwa pełne dni po limicie dziennym domykają tydzień (kwotowo 2 364 z 2 400 PLN, bo drugi dzień liczy limit od niższej bazy — rachunek w sekcji 4). Trzeci dzień nie jest już dniem handlowym, choć limit dzienny sam z siebie na to pozwala. Do planu wchodzi z tego jedno zdanie: licznik tygodniowy biegnie niezależnie od dziennego, a wyczerpanie dziennego go nie zeruje.

Limit miesięczny wobec progu zatrzymania. Ta para koliduje inaczej niż poprzednie, bo obie liczby mają różne bazy: limit miesięczny liczy się od kapitału na otwarcie miesiąca, próg zatrzymania — od szczytu przebiegu kapitału. Miesiąc pierwszy zaczyna się na szczycie 40 000 PLN, więc limit miesięczny 4 000 PLN wiąże wcześniej niż próg zatrzymania 6 000 PLN i zamyka miesiąc przy kapitale 36 000 PLN. Miesiąc drugi startuje z bazy 36 000 PLN i jego limit wynosi już 36 000 × 0,10 = 3 600 PLN, czyli dno 32 400 PLN. Szczyt się jednak nie przesunął, więc próg zatrzymania nadal leży na 34 000 PLN — a to znaczy, że pęka po stracie 36 000 − 34 000 = 2 000 PLN, czyli po wykorzystaniu 2 000 / 3 600 = 55,6% limitu drugiego miesiąca. Sprawdzenie od drugiej strony: dwa miesiące po pełnym limicie to 1 − 0,902 = 19% obsunięcia, a próg zatrzymania stoi na 15%. Reguła: pierwszeństwa między progiem liczonym od okresu a progiem liczonym od szczytu nie da się ustalić raz na zawsze, bo zależy od tego, jak daleko od szczytu zaczyna się okres. Jedyna reguła stała brzmi: sprawdzasz oba liczniki przed każdą pozycją, a nie na koniec okresu.

Limit ryzyka skupionego na jednej walucie wobec maksymalnej liczby pozycji. Pole 4 zawiera dwa ograniczenia, które łatwo uznać za jedno. Liczba pozycji jest limitem grubym; ryzyko skupione na walucie — dokładnym. Przy limicie 2% bazy, czyli 800 PLN, trzy pozycje długie na parach z dolarem po stronie kwotowanej dają 3 × 400 = 1 200 PLN ryzyka skupionego po krótkiej stronie dolara, czyli 3% bazy. Limit skupienia pęka więc przy trzeciej pozycji, chociaż limit liczby pozycji wciąż na nią pozwala. Ile pozycji dzielących walutę się mieści: 800 / 400 = 2. Wartość 2% jest konwencją tego przykładu: 9.9 ilustruje ten limit trzykrotnością ryzyka pojedynczej pozycji, czyli 3% bazy, a przy tej wartości mieściłyby się trzy pozycje i wiązałby wtedy limit dzienny, nie limit skupienia. Stąd zapis do planu: liczba pozycji nigdy nie zastępuje rachunku ryzyka skupionego, a wartość nominalna ekspozycji na walutę jest osobną wielkością, liczoną metodą z 9.9; plan zapisuje wyłącznie wynikające z niej limity.

Obsługa zdarzenia wobec pozycji już otwartej. Pole 5 zapisuje się zwykle w czasie przyszłym — „nie otwieram nowych pozycji na cztery godziny przed" — i przez to milczy o pozycji, która stoi otwarta od wczoraj. Rachunek dla reguły „ekspozycję pozycji dłuższych zmniejszam o połowę": wolumen 0,22 lota po podziale i zaokrągleniu w dół do kroku daje 0,11 lota, a ryzyko zamierzone spada z 396 PLN do 0,11 × 45 × 40 = 198 PLN. Tu właśnie łatwo policzyć koszt drugi raz, więc warto rozpisać go po stronach. Redukcja nie dokłada obrotu: ostatecznie zamyka się ta sama liczba lotów, tylko w dwóch częściach zamiast jednej. Spread i prowizja zamykanej połowy mieszczą się zatem w pełnym obrocie zabudżetowanym już w polu 1 — 1 × 40 × 0,22 = 8,80 PLN spreadu i 7 USD × 0,22 × 4,00 = 6,16 PLN prowizji. Sprawdzenie przy odległości D mierzonej między cenami środkowymi, gdzie każde wykonanie przechodzi jedną stronę kwotowania, czyli pół pipsa: wejście na 0,22 lota kosztuje 0,5 × 40 × 0,22 = 4,40 PLN, a każde z dwóch wyjść po 0,11 lota 0,5 × 40 × 0,11 = 2,20 PLN — razem 8,80 PLN, dokładnie tyle co przy jednym wyjściu na 0,22 lota. Prowizja liczy się od wolumenu, nie od liczby zleceń: stawka z pola 1 to 3,50 USD za lot na stronę, czyli 3,50 × 0,22 × 4,00 = 3,08 PLN przy wejściu i 3,50 × 0,11 × 4,00 = 1,54 PLN przy każdym z dwóch wyjść — razem 6,16 PLN, znowu tyle samo. Przyrostowy koszt transakcyjny redukcji wynosi więc 0,00 PLN, a intuicja „zamknięcie połowy kosztuje spread i prowizję" liczy ten sam koszt drugi raz. Redukcja kosztuje co innego: zamknięta część nie uczestniczy w dalszym ruchu na korzyść, a częściowe zamknięcie podnosi trafność i obniża relację zysku do straty (9.7). Koszt transakcyjny pojawia się dopiero przy odtworzeniu zamkniętej części po zdarzeniu — to drugi pełny obrót na 0,11 lota, 1 × 40 × 0,11 + 7 × 0,11 × 4,00 = 4,40 + 3,08 = 7,48 PLN, czyli 1,9% liczone od pierwotnej kwoty ryzyka 396 PLN. Wniosek dla planu: pole 5 obowiązuje pozycje otwarte, nie tylko planowane; jeżeli tego nie mówi, jest niekompletne, a nie łagodne.

Ekspozycja po powrocie wobec limitu dziennego. To kolizja najmniej oczywista i jedyna, w której obniżenie parametru podnosi ryzyko. Po zatrzymaniu przy obsunięciu 15% baza wynosi 34 000 PLN, ryzyko standardowe 1% to 340 PLN, a limit dzienny 3% — 1 020 PLN. Przy ekspozycji standardowej mieszczą się dwie pozycje: 1 020 / (340 × 1,20) = 2,5, a ich łączna kwota ryzyka z narzutem wynosi 2 × 340 × 1,20 = 816 PLN, czyli 80% limitu dziennego. Po obniżeniu ekspozycji do połowy ryzyko na pozycję spada do 170 PLN, ale liczba pozycji mieszczących się w limicie rośnie do 1 020 / (170 × 1,20) = 5, a ich łączna kwota z narzutem to 5 × 170 × 1,20 = 1 020 PLN — pełne wykorzystanie limitu zamiast dotychczasowych 80%. Obie te kwoty są jednak liczbami po zatrzymaniu; przed zatrzymaniem, przy bazie 40 000 PLN, dwie pozycje z narzutem dawały 2 × 400 × 1,20 = 960 PLN. W złotych jest to więc wzrost o 6,25%, a o 25% rośnie wykorzystanie limitu dziennego — z 80% na 100%. Obniżenie wolumenu bez zamrożenia liczby pozycji nie zmniejsza zatem ryzyka dnia, tylko je zwiększa. Reguła: „ekspozycja po powrocie" oznacza jednocześnie mniejszy wolumen i liczbę pozycji nie większą niż przed zatrzymaniem — inaczej zapis jest pozorny.

Tabela obowiązuje przy tym zestawie. Kolumna „który wiąże pierwszy" opisuje zestaw ilustracyjny z tej sekcji, a nie własność ogólną tych par. Przy innym narzucie wykonania, innej odległości wyjścia albo innym stosunku progów kolejność potrafi się odwrócić — dlatego wynikiem tej sekcji nie jest lista pierwszeństw do przepisania, tylko sześć rachunków do wykonania na własnych liczbach.

11. Sześć testów spójności na własnym planie

Plan może być wypełniony w całości i mimo to nie dać się wykonać. Wzorcem sprawdzenia jest test z 9.3: podziel próg wyższego rzędu przez niższy i zobacz, czy mieszczą się w nim co najmniej dwa pełne okresy, bo jeżeli nie, jeden z progów nigdy nie rozstrzyga. Ta sama konstrukcja daje się przenieść na pozostałe pary parametrów. Sześć poniższych testów to sześć dzieleń; każde ma wzór, podstawienie na zestawie ilustracyjnym, kryterium zaliczenia i jedną poprawkę na wypadek niezaliczenia.

Test 1 — kaskada limitów

próg wyższego rzędu / próg niższego rzędu ≥ 2. Podstawienie: 6 / 3 = 2,0 — zaliczony na styk. Piętro wyżej: 10 / 6 = 1,67 — niezaliczony, więc drugi pełny tydzień po limicie tygodniowym w miesiącu się nie mieści. Dzielenie płaskie jest przy tym kontrolą zgrubną: straty procentowe się składają, a nie sumują, więc przy większych progach zawodzi. Dla tego zestawu rachunek składany daje na obu piętrach ten sam werdykt co dzielenie — samo wyprowadzenie i dobór wysokości progów należą do 9.3 i wchodzą tutaj wyłącznie jako wynik; to samo składanie stoi za progiem 6% przeniesionym w sekcji 4. Poprawka przy niezaliczeniu jest po stronie planu, nie kaskady: zapisz wprost, że limit miesięczny nie jest drugim piętrem kaskady, tylko progiem ostatniej instancji, uruchamianym przez sumę częściowych tygodni. Nie zostawiaj go bez opisu, bo wtedy jest dekoracją; jeżeli zamiast opisu wolisz przesunąć sam próg, jego wysokość liczysz metodą z 9.3, a nie tym dzieleniem.

Test 2 — budżet dnia wobec liczby pozycji

nmax = Ld / (R × (1 + g)), zaokrąglone w dół. Podstawienie: 1 200 / (400 × 1,20) = 2,5 → 2. Kryterium: nmax nie może być mniejsze od maksymalnej liczby pozycji zadeklarowanej w polu 4. Jeżeli plan deklaruje cztery, a rachunek daje dwie, zestaw jest sprzeczny — i to nie jest sprzeczność teoretyczna, bo ujawnia się w dniu, w którym rynek idzie w jedną stronę. Przy niezaliczeniu obniżasz liczbę pozycji do wyniku rachunku albo ryzyko na pozycję. Podniesienie limitu dziennego też domyka test, ale wymaga przeliczenia limitu tygodniowego, bo inaczej psuje test 1.

Test 3 — skupienie na jednej walucie

nwaluta = limit ryzyka skupionego na walucie / R, zaokrąglone w dół. Podstawienie: 800 / 400 = 2. Kryterium: wynik ma być zgodny z wynikiem testu 2 albo od niego niższy. Jeżeli test 2 dopuszcza dwie pozycje, a test 3 jedną, wiąże test 3 i to jego wynik wchodzi do karty kontrolnej. Wyjścia są dwa: podnieść limit ryzyka skupionego — pod warunkiem że umiesz powiedzieć, z czego wynika nowa wartość — albo obniżyć ryzyko na pozycję.

Test 4 — wykonalność wolumenu

V = R / (D × w) ≥ wolumen minimalny. Podstawienie: 400 / (45 × 40) = 0,222 lota wobec minimum 0,01 lota — zaliczony z dużym zapasem. Test odwrotny podaje kapitał, poniżej którego reguła przestaje być wykonalna; dla tego zestawu wynosi on 1 800 PLN — wyprowadzenie progu Kmin należy do 9.5, tutaj wchodzi jako dana wejściowa. Poprawka przy niezaliczeniu nie polega na podniesieniu procentu ryzyka — to jest właśnie ten przypadek, w którym uczciwym wnioskiem jest rezygnacja z transakcji albo z instrumentu. Rozwinięcie w sekcji 12.

Test 5 — twój próg wobec progu narzuconego

Kryterium: próg zatrzymania z pola 2 ma być niższy od obsunięcia, przy którym zadziała przymusowe zamknięcie. Obsunięcie to nie jest dowolne i daje się ograniczyć od dołu: depozyt zablokowany nie może w chwili otwarcia pozycji przekroczyć kapitału bieżącego, a ten nie może przekroczyć szczytu przebiegu kapitału, więc przymusowe zamknięcie przy poziomie depozytu 50% następuje najwcześniej przy kapitale równym połowie szczytu. Podstawienie: próg 15% wobec granicy 50% — zaliczony. Poprawka przy niezaliczeniu dotyczy planów z progiem zatrzymania powyżej 50%: obniż go, bo powyżej tej wartości decyzję o zamknięciu podejmuje pośrednik, według własnej kolejności zamykania pozycji. Pełne wyprowadzenie i dwa wyjątki od niego — w sekcji 12.

Test 6 — osiągalność warunku wznowienia

minimalna liczba sesji = liczba transakcji testowych wymaganych do wznowienia / typowa liczba transakcji dziennie. Podstawienie przy warunku „dwadzieścia transakcji zgodnych z planem" i dwóch transakcjach dziennie: 20 / 2 = 10 sesji. Kryterium jest dwuczęściowe. Po pierwsze, wykonalność: każdy warunek etapu pierwszego musi dać się spełnić w czasie przerwy — dlatego transakcje liczą się na rachunku testowym (9.8), bo warunek wymagający otwierania pozycji na rachunku rzeczywistym w okresie zakazu handlu jest niespełnialny z konstrukcji. Po drugie, rozstrzygnięcie, który licznik wiąże: oba biegną równolegle od zatrzymania, więc wiąże dłuższy — tu licznik przerwy i licznik transakcji kończą się razem po 10 sesjach, a przy jednej transakcji testowej dziennie wiązałby licznik transakcji: dwadzieścia sesji zamiast dziesięciu. Poprawka: dopasuj liczbę transakcji do własnej częstotliwości albo skreśl warunek, który nigdy nie rozstrzyga jako pierwszy, bo tylko wydłuża listę.

12. Plan na małym rachunku — próg wykonalności każdego parametru

Ta sama reguła procentowa zachowuje się inaczej na rachunku 2 000 PLN i 40 000 PLN, i nie chodzi o proporcje. Chodzi o to, że przy małym kapitale trzy parametry planu po kolei przestają być wykonalne, a każde z tych przejść ma policzalny próg. Poniżej trzy rachunki, prowadzone na tych samych wielkościach co reszta artykułu: odległość wyjścia 45 pipsów, wartość pipsa 40 PLN na lot, krok i wolumen minimalny 0,01 lota, narzut wykonania 20%. Wolumen minimalny i krok są parametrami konkretnej specyfikacji rachunku, nie stałą rynku — swoje odczytujesz z dokumentów rachunku. Mechanika pipsa, lota i depozytu należy do działu 2, a pełny łańcuch wolumenu do 9.5 — tu te wielkości wchodzą jako dane, a przedmiotem rachunku są relacje między polami planu: który parametr i przy jakim kapitale przestaje być wykonalny.

Próg pierwszy: wolumen z wzoru schodzi poniżej minimum

Wolumen z wzoru jest proporcjonalny do kwoty ryzyka, a ta do kapitału, więc istnieje kapitał, przy którym wynik wypada poniżej wolumenu minimalnego dostępnego na rachunku. Wyprowadzenie tego progu — Kmin — wraz z tabelą jego wartości dla kolejnych procentów ryzyka i odległości wyjścia należy do 9.5; test 4 przepisuje stamtąd jedną liczbę i dla zestawu używanego w tym artykule wynosi ona 1 800 PLN. Konsekwencja dla planu jest jedna: poniżej progu jedynym sposobem otwarcia pozycji jest podniesienie ryzyka ponad zapisane, czyli złamanie pola 1 — reguła procentowa przestaje więc być wykonalna, zanim zdąży stać się nieostrożna.

Próg drugi: zaokrąglenie zjada precyzję

Zaokrąglenie w dół do kroku wolumenu obowiązuje na każdym rachunku, ale jego koszt zależy od tego, ile kroków mieści się w wyniku. Przy kapitale 40 000 PLN wynik surowy 0,222 lota schodzi do 0,22, a ryzyko z 400 PLN do 396 PLN — o 1%. Przy kapitale 2 000 PLN wynik surowy wynosi 20 / (45 × 40) = 0,0111 lota i schodzi do 0,01, czyli ryzyko z 20 PLN do 0,01 × 45 × 40 = 18 PLN, o 10%. Zamiast zapisanego 1% bazy pozycja niesie 0,90%.

Poważniejsza jest jednak ziarnistość, a nie sam błąd. Najmniejszy możliwy skok wolumenu to jeden krok, czyli 18 PLN ryzyka przy tej odległości i wartości pipsa — niezależnie od kapitału. Na rachunku 40 000 PLN ten sam skok to 0,045 punktu procentowego bazy (z 396 na 414 PLN, czyli o 4,5% kwoty ryzyka). Na rachunku 2 000 PLN to 0,90 punktu procentowego (z 18 na 36 PLN, czyli podwojenie). Reguła procentowa na małym rachunku nie ma więc pośrednich wartości: albo 0,90%, albo 1,80% bazy. Konsekwencja dla planu jest konkretna — pole 1 na małym rachunku zapisuje się kwotą i wolumenem, a procent traktuje jako wielkość kontrolną, bo do niej i tak nie da się trafić.

Próg trzeci: limit dzienny mniejszy od ryzyka jednej pozycji

Limit dzienny też jest procentem od bazy, więc też się kurczy. Warunek, przy którym mieści się w nim choć jedna minimalna pozycja po narzucie, brzmi K × rd ≥ Vmin × D × w × (1 + g). Podstawienie: 0,01 × 45 × 40 × 1,20 = 21,60 PLN, więc K ≥ 21,60 / 0,03 = 720 PLN. Poniżej tej kwoty plan zabrania handlu własnym limitem dziennym, zanim jeszcze pojawi się jakakolwiek strata. Z dwóch progów wiąże wyższy: 1 800 PLN z reguły ryzyka na pozycję i 720 PLN z limitu dziennego, czyli wykonalność zaczyna się od 1 800 PLN — i to jest liczba wynikająca z tej odległości wyjścia i tego instrumentu, nie zalecenie co do wielkości rachunku.

Czego mały rachunek nie ma: progu narzuconego wcześniej niż własny

Bywa zakładane, że na małym rachunku przymusowe zamknięcie uprzedzi każdy własny próg. Rachunek pokazuje coś odwrotnego i to nie tylko na małym rachunku. Poziom depozytu to kapitał bieżący / depozyt zablokowany × 100%, a przymusowe zamknięcie następuje przy 50% — parametr regulacyjny z sekcji 2 (KNF, decyzja DAS.456.2.2019, stan na 3 sierpnia 2026 r.) — czyli przy kapitale równym połowie depozytu zablokowanego. Depozyt zablokowany nie może w chwili otwarcia pozycji przekroczyć kapitału bieżącego — pozycji bez wolnego depozytu po prostu nie da się otworzyć — a kapitał bieżący nie może przekroczyć szczytu przebiegu kapitału, bo szczyt jest z definicji jego maksimum. Stąd kapitał w chwili przymusowego zamknięcia nie przekracza połowy szczytu, czyli przymusowe zamknięcie nie zachodzi przy obsunięciu płytszym niż 50% liczonym od szczytu. Każdy próg zatrzymania poniżej 50% wiąże więc pierwszy.

Konkret dla rachunku 2 000 PLN z jedną minimalną pozycją: 0,01 lota EUR/USD to 1 000 EUR nominału, przy kursie EUR/PLN 4,28 przyjętym za 9.5 jako wartość ilustracyjną, kurs środkowy — 4 280 PLN. Depozyt początkowy dla głównej pary według stanu prawnego wskazanego w sekcji 2 wynosi 3,33% wartości nominalnej, co odpowiada dźwigni 30:1; rachunek prowadzę na dokładnym ułamku 1/30: 4 280 / 30 = 142,67 PLN. Literalne 4 280 × 3,33% = 142,52 PLN — różnica około 14 groszy bierze się stąd, że 3,33% jest zaokrągleniem 1/30, i nie zmienia dalszych wniosków. Poziom depozytu na starcie: 2 000 / 142,67 × 100% = 1 402%. Przy progu zatrzymania 15% kapitał spada do 1 700 PLN, a poziom depozytu do 1 700 / 142,67 × 100% = 1 192% — dwadzieścia cztery razy dalej od progu przymusowego zamknięcia, niż mówi intuicja.

Wyprowadzenie zakłada, że depozyt zablokowany nie rośnie po otwarciu pozycji. Wyjątki od tego założenia są dwa i oba są w planie przewidziane. Pierwszy opisuje pole 5: podniesienie wymogu depozytowego przez pośrednika przy już otwartych pozycjach. Drugi nie wymaga żadnego ruchu pośrednika — depozyt liczy się od wartości nominalnej przeliczonej na walutę rachunku (9.5), więc sam wzrost kursu przeliczenia podnosi wymóg już po otwarciu. W obu przypadkach depozyt zablokowany rośnie po fakcie, założenie „depozyt nie przekracza kapitału z chwili otwarcia" przestaje obowiązywać, a przymusowe zamknięcie może wypaść przy obsunięciu dowolnie płytkim. Dlatego pole 2 ma osobny warunek na poziom depozytu — nie dlatego, że próg regulacyjny wiąże wcześniej w normalnych warunkach, bo nie wiąże.

Przy jakich wielkościach policzone są te progi. Wszystkie progi w tej tabeli są policzone dla odległości wyjścia 45 pipsów, wartości pipsa 40 PLN na lot i kroku 0,01 lota. Zmiana któregokolwiek z tych trzech przesuwa każdy wiersz — przy odległości dwukrotnie większej wszystkie progi kapitału podwajają się. Tabela pokazuje sposób liczenia, nie wielkości rachunku, od których „można handlować". Zaczyna się dopiero od kapitału, przy którym pierwszy parametr przestaje działać tak, jak został zapisany; powyżej tej granicy łańcuch kapitał → procent → wolumen po zaokrągleniu → ryzyko rzeczywiste przebiega bez zdarzeń i prowadzi go w całości 9.5.

13. Gdy plan i ewidencja się rozjeżdżają

Plan zapisany i plan wykonany to dwie różne rzeczy, a różnicę widać wyłącznie w ewidencji. Trzy rozjazdy zdarzają się na tyle regularnie, że warto mieć dla każdego warunek liczbowy i osobną poprawkę — bo trafiają w trzy różne pola i pomylenie ich prowadzi do zmiany parametru, który akurat działał poprawnie. Format ewidencji, jej metryki i sposób prowadzenia należą do działu 15; tutaj chodzi wyłącznie o to, co z odczytu wynika dla planu.

Rozjazd pierwszy: ryzyko zrealizowane wyższe od zamierzonego

Warunek: mediana ilorazu strata zrealizowana / kwota ryzyka zamierzonego, liczona na zamkniętych stratnych pozycjach, przekracza założony narzut wykonania. Mediana, nie średnia, bo pojedyncza luka przesunęłaby średnią i zamieniła zjawisko systematyczne w jedno zdarzenie. Jeżeli plan zakłada 1,20, a ewidencja pokazuje 1,35 — wartość przyjęta tu ilustracyjnie jako odczyt z ewidencji, nie jako wielkość typowa — to ryzyko zrealizowane wynosi 400 × 1,35 = 540 PLN, czyli 1,35% bazy zamiast zapisanego 1%. Kwota zapisana w planie jest wtedy o 25,9% mniejsza od rzeczywistej (400 / 540 = 0,741), a rzeczywista o 35% większa od zapisanej — dwa różne procenty tej samej różnicy, liczone od dwóch różnych podstaw.

Poprawka trafia w pole 1, a nie w procent ryzyka: podnosisz założony poślizg do wartości zmierzonej. Skutek ciągnie się jednak dalej, bo narzut stoi w mianowniku testu 2. Przy ryzyku 1% wynik się nie zmienia, 1 200 / (400 × 1,35) = 2,22 → 2, ale przy ryzyku 0,5% liczba dopuszczalnych pozycji spada z pięciu do czterech: 1 200 / (200 × 1,35) = 4,44 → 4. Po każdej korekcie narzutu przechodzisz więc testy 2 i 3 jeszcze raz.

Rozjazd drugi: obsunięcie głębsze, niż tłumaczą parametry

Warunek jest kryterium awarii i jego wyznaczenie należy do 9.8: obsunięcie przekracza wielkość, której przyjęta trafność, relacja zysku do straty i ryzyko na pozycję nie tłumaczą. Plan nie rozstrzyga tego sam i nie ma po temu narzędzi — ma natomiast zapisane, co robi po odczycie, i to jest przegląd z pola 6. Przegląd rozdziela dwa przypadki: reguły były łamane albo nie były. W pierwszym poprawiasz warunek egzekwowania, w drugim — wielkość ekspozycji.

Cena drugiej poprawki jest policzalna i warto ją znać przed jej podjęciem. Obsunięcie 15% bazy przy ryzyku 1% to piętnaście kwot ryzyka; przy wartości oczekiwanej +0,10 jednostki ryzyka na transakcję — wartość ilustracyjna, ta sama co w 9.2 — odrobienie wymaga stu pięćdziesięciu transakcji. Liczba 150 zakłada przy tym, że kwota ryzyka pozostaje w trakcie odrabiania stała. Przy stałym procencie kwota jest po obsunięciu mniejsza (1% z 34 000 PLN, nie z 40 000) i rośnie dopiero razem z odbudowywaną bazą, więc ta sama praca zajmuje około 163 transakcji: ln(1 / 0,85) / ln(1,001) = 162,6. Po obniżeniu ryzyka do 0,5% to samo obsunięcie w złotych to trzydzieści kwot ryzyka, czyli trzysta transakcji — dwa razy dłużej przy tej samej wartości oczekiwanej. Obie liczby trzeba przy tym zestawiać w jednej konwencji: w wersji składanej dla 0,5% wychodzi ln(1 / 0,85) / ln(1,0005) = 325,1, czyli około 325 transakcji wobec 163 przy ryzyku 1% — a nie 300 wobec 163, bo te dwie liczby pochodzą z dwóch różnych modeli. Odrębnie liczy się sam zwrot wymagany do powrotu na szczyt: Z = 0,15 / 0,85 = 17,65%, tożsamość z 9.2. Obie liczby są warunkowe — wartość oczekiwana jest oszacowaniem z próby i ma błąd, którego rachunek prowadzi 9.6, więc „sto pięćdziesiąt transakcji" jest środkiem rozkładu, a nie terminem.

Rozjazd trzeci: limit dzienny nie związał ani razu

Warunek: licznik naruszeń limitu dziennego pozostaje na zerze przez okres, w którym zdarzyły się serie strat. Odczyt bywa brany za dowód dyscypliny, a bywa dowodem czegoś innego — że limit jest nieosiągalny z konstrukcji. Rachunek: jeżeli plan dopuszcza dwie jednoczesne pozycje po 400 PLN ryzyka, to maksymalna strata dnia przy narzucie 20% wynosi 2 × 400 × 1,20 = 960 PLN, czyli 80% limitu dziennego 1 200 PLN. Limit nie może zostać dotknięty inaczej niż przez pozycje otwierane sekwencyjnie w ciągu dnia; jeżeli handlujesz raz dziennie, nie zostanie dotknięty nigdy.

Poprawka jest wyborem, nie oczywistością. Możesz obniżyć limit dzienny do poziomu, na którym zaczyna wiązać — przy tych parametrach do 960 PLN, czyli 2,4% bazy — i wtedy odzyskuje funkcję progu dnia, ale trzeba przeliczyć kaskadę, bo test 1 daje wtedy 2 400 / 960 = 2,5 i pozostaje zaliczony. Możesz też zostawić limit bez zmian i zapisać wprost, że jest rezerwą na dzień z serią, a nie regułą codzienną. Czego nie wolno zrobić, to zostawić go bez opisu i liczyć zerowy licznik naruszeń jako wynik.

14. Wersjonowanie planu — co zapisać przy każdej zmianie

Tabela z pola 7 mówi, kiedy przeliczasz parametry. Nie mówi, co zostaje po przeliczeniu — a bez tego zapisu wyniki z okresu sprzed zmiany i po niej wyglądają na porównywalne, choć nie są. Karta wersji zamyka tę lukę i nie jest ósmym polem planu: jest zapisem tego, co pole 7 produkuje, tak jak karta kontrolna jest zapisem tego, czego wymagają pola od pierwszego do szóstego.

Powód jest rachunkowy. Wynik wyrażony w jednostkach ryzyka jest porównywalny między okresami tylko wtedy, gdy kwota ryzyka była w obu liczona tym samym procentem od tej samej bazy. Dwadzieścia transakcji zamkniętych wynikiem +5 R przy ryzyku 1% od bazy 40 000 PLN to 5 × 400 = 2 000 PLN. Te same +5 R przy ryzyku 0,5% od bazy 34 000 PLN to 5 × 170 = 850 PLN. Jedna liczba, dwie kwoty różniące się o 135% licząc od kwoty niższej — albo o 57,5% licząc od wyższej. Zsumowanie obu okresów w jedną statystykę daje +10 R, czyli wielkość, której nie odpowiada żadna kwota — dlatego przy każdej zmianie parametru zapisuje się dzień jej wejścia w życie.

Drugie rozstrzygnięcie dotyczy pozycji otwartych w chwili zmiany i jest zapisane jako pozycja pola 7 w tabeli z sekcji 2 — dzięki temu karta wersji pozostaje wyłącznie zapisem, a nie źródłem nowej reguły. Nowa wersja obowiązuje pozycje otwierane po jej wejściu w życie; pozycje już otwarte rozliczają się według wersji, przy której powstały. Inaczej ryzyko zamierzone tej pozycji zmieniałoby się po fakcie, a rachunek, który uzasadnił jej wolumen, przestawałby obowiązywać w trakcie — to ten sam mechanizm, przez który odsunięcie wyjścia obronnego unieważnia rachunek wielkości pozycji (9.4). Wyjątkiem jest zmiana wymuszona przez pole 5 albo przez pole 6: procedura zatrzymania i reguła zdarzeniowa działają na wszystko, co jest otwarte, bo po to istnieją.

Trzecia rzecz, którą karta wersji daje, wychodzi na jaw dopiero po kilku miesiącach: licznik zmian sam w sobie jest odczytem. Plan zmieniany co dwa tygodnie nie jest planem elastycznym, tylko zapisem bieżących decyzji — a wtedy okres, w którym parametry były stałe, jest zbyt krótki, żeby cokolwiek o nich powiedzieć. Kryterium jest to samo co przy limicie, który nigdy nie wiąże: jeżeli parametr zmienia się częściej, niż zdąży zebrać się próba pozwalająca go ocenić, przestaje być parametrem.

15. Pełny przykład — jeden zestaw przez siedem pól

Wszystkie rachunki w tym artykule stały dotąd osobno. Poniżej jeden zestaw przeprowadzony przez siedem pól po kolei, z pokazaniem, jak każde pole ogranicza następne, i z sześcioma testami spójności na końcu. Nie jest to wzorzec do przepisania — wartości są ilustracyjne, a przechodzą przez testy dlatego, że zostały pod nie dobrane; twoje wyjdą z twojego kapitału, twojej odległości wyjścia i twoich pomiarów kosztu. Wartość przykładu polega na czymś innym: na pokazaniu, że pola nie są niezależne i że wypełnienie ich po kolei bez oglądania się wstecz daje zestaw sprzeczny.

Pole 1 — baza i ryzyko

Baza: kapitał bieżący, odczytywany przed otwarciem pozycji, w dniu wypełnienia 40 000 PLN. Ryzyko na pozycję 1%, czyli R = 400 PLN. Model doboru: stały procent. Krok wolumenu 0,01 lota, minimalna odległość wyjścia 20 pipsów, maksymalny wolumen na jeden instrument 0,50 lota. Składniki kosztu z własnego pomiaru: spread 1 pips w sesji spokojnej, prowizja 7 USD za lot łącznie w obie strony (stawka za pełny obrót; przy stawce podawanej na stronę odpowiada to 3,50 USD za stronę), poślizg założony 3 pipsy, punkty swapowe 10 PLN za dobę na lot przy pozycji utrzymywanej trzy doby. Policzone w złotych dla wolumenu 0,22 lota dają 8,80 + 26,40 + 6,16 + 6,60 = 47,96 PLN wobec 396 PLN ryzyka zamierzonego, czyli narzut wykonania 12,1% — dokładnie tyle, ile pokazuje wykres pięciu warstw w sekcji 3. W rachunkach całego artykułu narzut jest zaokrąglony w górę do 20% i to zaokrąglenie jest wyborem, nie pomiarem: zapas ma pokryć wykonania gorsze od założonego poślizgu, a nie odwzorować przeciętne. Czy wybór zmienia którykolwiek werdykt — sprawdzone: przy narzucie 1,12 zamiast 1,20 test 2 daje 1 200 / (400 × 1,12) = 2,68, więc nadal dwie pozycje, a pozostałych pięciu testów narzut w ogóle nie dotyczy. Zmieniają się natomiast same kwoty, i to o kilkanaście procent — dlatego własny narzut wpisujesz z własnego pomiaru, a nie przepisujesz stąd.

Pole 3 — unieważnienie, a dopiero z niego wolumen

Kolejność jest jednokierunkowa, więc pole 3 wypełnia się przed rachunkiem wolumenu, choć w numeracji stoi później. Punkt unieważnienia wyznaczony metodą z 9.4 leży 40 pipsów od ceny wejścia; bufor 5 pipsów daje odległość D = 45 pipsów, mierzoną między cenami środkowymi — spread nie siedzi w D i wchodzi do rachunku raz, jako składnik kosztu z pola 1. Odległość maksymalna, powyżej której pozycja jest zbyt kosztowna, wpisana w tym samym polu 3: 90 pipsów. Kontrola: 45 mieści się powyżej minimum 20 pipsów zapisanego w polu 1 i poniżej maksimum 90 pipsów zapisanego tutaj. Wolumen: 400 / (45 × 40) = 0,2222 lota, po zaokrągleniu w dół 0,22 lota — poniżej limitu 0,50 lota na instrument. Ryzyko zamierzone po zaokrągleniu: 0,22 × 45 × 40 = 396 PLN, czyli 0,99% bazy. Przesunięcie na próg rentowności po +1 R, wyjście podążające aktywowane po +1,5 R, obie wielkości w jednostkach ryzyka początkowego za 9.7.

Pole 2 — limity, które ograniczą pole 4

Progi 3 / 6 / 10 / 15% dają kwoty 1 200 / 2 400 / 4 000 / 6 000 PLN, każdy od bazy wskazanej w polu: kapitał bieżący na otwarcie dnia, tygodnia i miesiąca, a próg zatrzymania od szczytu przebiegu kapitału. Warunek niezależny od obsunięcia: poziom depozytu poniżej 150%, czyli trzykrotność progu przymusowego zamknięcia — wartość ilustracyjna, wybrana tak, żeby decyzja o zamknięciu pozostała po stronie rachunku, a nie pośrednika. Pierwszeństwo: wiąże próg dotknięty jako pierwszy, a dotknięcie progu wyższego rzędu unieważnia niższe do momentu jego odnowienia (9.3).

Pole 4 — miejsce, w którym pole 2 obcina deklarację

Pierwsza wersja pola 4 zakładała cztery jednoczesne pozycje. Test budżetu dnia daje 1 200 / (400 × 1,20) = 2,5, czyli dwie, więc deklaracja została obniżona do dwóch — i to jest jedyne miejsce w tym przykładzie, w którym wypełnianie pól po kolei dało wynik sprzeczny. Maksymalne ryzyko skupione na jednej walucie: 2% bazy, czyli 800 PLN, co przy kwocie ryzyka 400 PLN daje również dwie pozycje dzielące walutę — testy 2 i 3 wychodzą zgodnie. Wartość 2% została tu wybrana właśnie po to, żeby zgodzić się z testem 2; 9.9 ilustruje ten limit trzykrotnością ryzyka pozycji, czyli 3% bazy, i przy niej wiązałby test 2. Próg, powyżej którego dwie pozycje liczę jako jedną: korelacja 0,70, wpisana jako własna konwencja. Karta pomiaru: okno 90 sesji, obserwacje dzienne, logarytmiczne stopy zwrotu z zamknięć, 90 obserwacji, data pomiaru zapisana przy odczycie (9.9).

Suma kwot ryzyka przy dwóch otwartych pozycjach: 2 × 396 = 792 PLN, czyli 1,98% bazy. Ta sama suma powiększona o narzut wykonania: 792 × 1,20 = 950,40 PLN, czyli 2,38% bazy — i to jest liczba, na której planowany jest kapitał. Maksymalna dopuszczalna wartość tej sumy: 3% bazy, czyli 1 200 PLN. Mieści się, z zapasem 249,60 PLN. Dwie kwoty ryzyka chodzą w tym przykładzie parami i trzeba rozstrzygnąć, która kiedy wiąże: 400 PLN to kwota z pola 1, czyli procent od bazy policzony przed rachunkiem wolumenu, a 396 PLN — ta sama kwota po zaokrągleniu wolumenu w dół. W testach spójności i w karcie kontrolnej wiąże 400 PLN, bo jest znana zanim policzysz wolumen i nigdy nie jest niższa od kwoty rzeczywistej; 396 PLN wchodzi tam, gdzie wolumen jest już policzony, czyli do sum pozycji faktycznie otwartych. Różnica nie jest ozdobna: 792 PLN mieści się pod limitem skupienia 800 PLN wyłącznie dzięki zaokrągleniu, bo przy kwocie 400 PLN suma dwóch pozycji stanęłaby na tym limicie dokładnie.

Pole 5 — zdarzenia, które zmieniają dwie poprzednie liczby

Przed publikacją najwyższego priorytetu: brak nowych pozycji na 4 godziny przed, pozycje dnia zamykane, ekspozycja pozycji dłuższych zmniejszana o połowę — wolumen 0,22 schodzi wtedy do 0,11 lota, a ryzyko zamierzone z 396 na 198 PLN. Przed przerwą weekendową: łączna ekspozycja utrzymywana przez przerwę do 1% bazy, czyli 400 PLN, co przy kwocie ryzyka 400 PLN z pola 1 oznacza dokładnie jedną pozycję standardową. Okno rolowania: brak nowych pozycji między 23:00 a 00:30 czasu serwera, a wyjścia bliższe niż 15 pipsów na pozycjach utrzymywanych przez noc traktowane jako narażone na aktywację samym rozszerzeniem spreadu. Godziny i wielkości w tym akapicie są ilustracyjne; własne odczytujesz z pomiaru na swoim rachunku, a nie ze specyfikacji rynku, bo żadna z nich nie jest stałą instrumentu.

Pole 6 — zatrzymanie i to, co obowiązuje po powrocie

Uruchomienie: obsunięcie 15% od szczytu przebiegu kapitału albo poziom depozytu poniżej 150%, którykolwiek wystąpi pierwszy. Etap pierwszy — dopuszczenie powrotu, wszystkie warunki naraz: przerwa 10 sesji zgodnie z 9.8, wykonany przegląd, dwadzieścia transakcji na rachunku testowym zgodnych z planem — biegną w czasie przerwy, a przy dwóch dziennie licznik transakcji i licznik przerwy kończą się razem po 10 sesjach (test 6) — oraz nowa wersja planu w karcie wersji. Etap drugi — powrót przy połowie ekspozycji i liczbie pozycji zamrożonej na dwóch, aż do odrobienia połowy obsunięcia, czyli kapitału 37 000 PLN; naruszenie limitu w tym okresie cofa do etapu pierwszego. Bez zamrożenia liczby pozycji obniżka byłaby pozorna, co pokazuje ostatnia kolizja z sekcji 10. Sprawdzenie: po obsunięciu baza wynosi 34 000 PLN, kwota ryzyka przy połowie ekspozycji to 170 PLN, a dwie pozycje z narzutem dają 2 × 170 × 1,20 = 408 PLN wobec limitu dziennego 34 000 × 0,03 = 1 020 PLN — 40% limitu, czyli realnie mniej niż 80% sprzed zatrzymania.

Pole 7 — terminy i karta wersji

Terminy przeglądu i zdarzenia wymuszające przeliczenie wchodzą wprost z tabeli w sekcji 9. Do tego karta wersji z sekcji 14, wypełniana przy każdej zmianie parametru — w tym przy zmianie, która właśnie zaszła w polu 4, bo obniżenie liczby pozycji z czterech do dwóch jest zmianą parametru i ma swój wiersz.

Poza tym zestawem. Komplet zaliczonych testów opisuje wyłącznie niesprzeczność tego zestawu i nie przenosi się na inny. Wystarczy zmienić jedną wielkość, żeby wynik przestał obowiązywać — przy odległości wyjścia 90 zamiast 45 pipsów wolumen spada do 400 / (90 × 40) = 0,111 → 0,11 lota, ryzyko zamierzone pozostaje 396 PLN (0,11 × 90 × 40), bo przy niezmienionej kwocie ryzyka podwojenie odległości zmienia wolumen, a nie kwotę, i test 2 nadal dopuszcza dwie pozycje. Zmienia się natomiast test 4: próg wykonalności Kmin podwaja się do 0,01 × 90 × 40 / 0,01 = 3 600 PLN. Po zmianie którejkolwiek wielkości komplet testów wykonuje się od nowa.

Siedem pól wypełnionych po kolei od pierwszego do siódmego dało zestaw sprzeczny — deklarację czterech pozycji przy budżecie na dwie — i wykryło to dopiero dzielenie z testu 2. Plan powstaje więc w dwóch przejściach: pierwsze wypełnia pola, drugie przelicza je wobec siebie. Bez drugiego przejścia dokument jest zbiorem poprawnych liczb, których nie da się przestrzegać naraz, a to jest gorsze niż brak zapisu, bo wygląda na rozstrzygnięcie.

16. Zadanie samokontrolne

Sprawdzian tego artykułu ma dwie części. Pierwsza jest demonstracją na danych ilustracyjnych — innych niż użyte w tekście — z rozwiązaniem wzorcowym do samokontroli. Druga jest właściwym testem numeru: te same kroki na własnych liczbach, bez gotowych parametrów i bez rozwiązania wzorcowego.

17. Zamknięcie działu — co dalej

Dziesięć artykułów tego działu prowadziło do jednego dokumentu. 9.1 rozdzielił dwa znaczenia słowa ryzyko, 9.2 policzył koszt straty i granice modelu ruiny, 9.3 wyprowadził procent i limity, 9.4 ustawił kolejność między unieważnieniem a wolumenem, 9.5 przeliczył wolumen do końca, 9.6 zdefiniował parametry wyniku, 9.7 pokazał, co ingerencja robi z rozkładem, 9.8 zmierzył obsunięcie i zbudował procedurę, 9.9 policzył ekspozycję łączną, 9.10 pokazał granice miar ryzyka. Ten artykuł nie dodaje do tego nowej wiedzy — porządkuje wyniki w formę, którą da się otworzyć przed wejściem w pozycję.

Plan wypełniony do końca zawiera w każdym z siedmiu pól liczbę albo warunek jej zmiany. To wystarcza, żeby żadna z decyzji rozstrzygniętych w tym dziale nie musiała być podejmowana w momencie straty. Nie wystarcza natomiast do dwóch rzeczy i warto powiedzieć to na koniec wprost: plan nie orzeka, czy twój zestaw reguł ma dodatnią wartość oczekiwaną, i nie sprawia, że zapisana reguła zostanie wykonana.

Co dalej — dział 10

Pierwsza z tych luk należy do działu 8, druga do działu 10. Różnica między regułą zapisaną a regułą wykonaną jest tematem samodzielnym i nie zamyka się w dokumencie — dział 10 zaczyna się dokładnie tam, gdzie kończy się ten artykuł: przy pytaniu, co się dzieje w piątek o 16:30, po dwóch stratach, gdy plan leży na biurku i jest czytelny.

Jarosław Wasiński

Redaktor naczelny MyBank.pl • Analityk finansowy i rynkowy

mgr Jarosław Wasiński — niezależny analityk i praktyk z ponad 20-letnim doświadczeniem w sektorze finansowym. Twórca i redaktor naczelny portalu MyBank.pl, dostarczającego rzetelną wiedzę o finansach osobistych, bankowości i inwestycjach od 2004 roku.

• Bankowość i produkty finansowe: porównania kont osobistych i firmowych, analiza taryf opłat, testy aplikacji mobilnych, recenzje kredytów, lokat i kart kredytowych — z naciskiem na realne koszty i ukryte opłaty.
• Rynki finansowe i makroekonomia: analiza fundamentalna rynków walutowych (Forex) i makroekonomicznych od 2007 roku, zarządzanie ryzykiem kapitału, struktura rynków OTC.
• Kryptowaluty: analiza rynku kryptowalut, mechanizmów blockchain i tokenizacji aktywów w kontekście portfela inwestycyjnego.

Autor setek komentarzy rynkowych, analiz porównawczych produktów bankowych i materiałów edukacyjnych. Zwolennik transparentności — każdy ranking i recenzja na MyBank.pl opiera się na jawnej metodologii i zweryfikowanych źródłach (taryfy banków, regulaminy promocji, dane NBP).

Treści mają charakter edukacyjny i informacyjny — nie stanowią porady inwestycyjnej, rekomendacji ani oferty. Decyzje finansowe podejmuj na podstawie własnej analizy i konsultacji z doradcą.